Plac Świętego Michała w Sanoku to jedno z tych miejsc, które na pierwszy rzut oka może wydawać się zwykłym placykiem w centrum miasta. Dopiero gdy przyjrzeć się dokładniej nawierzchni i poznać historię, okazuje się że stoi się dokładnie tam, gdzie przez wieki wznosiła się monumentalna gotycka świątynia. To przestrzeń, która łączy przeszłość z teraźniejszością w sposób dosłownie namacalny – pod stopami można zobaczyć zarys fundamentów dawnego kościoła.
Miejsce znajduje się tuż za kamienicami przyrynkowymi, blisko głównego Rynku, przy ulicy Jana Grodka prowadzącej do drogi krajowej nr 84. Nie jest to główny plac Sanoka, ale właśnie dlatego ma swój specyficzny klimat – spokojniejszy, bardziej kameralny.
- zarys fundamentów gotyckiego kościoła
- pomnik św. Michała Archanioła
- neoromański kościół farny
- zabytkowe kamienice wokół
- historia miejsca w każdej cegle
Historia placu i zaginionego kościoła
Nazwa placu nie wzięła się znikąd. Przez stulecia stał tutaj wysoki gotycki kościół pw. Michała Archanioła, który dominował nad panoramą miasta swoją 60-metrową wieżą zwieńczoną 12-metrową miedzianą figurą świętego z mieczem. To była budowla, którą z daleka było widać.
W 1782 roku kościół doszczętnie spłonął. Nie został odbudowany w tym samym miejscu – zamiast niego wzniesiono nowy kościół farny pw. Przemienienia Pańskiego, który stoi przy placu do dziś, ale już w nieco innej lokalizacji. Sam plac przez lata zmieniał nazwy – nazywano go Placem Mansjonarskim, Małym Rynkiem, a w czasach PRL-u Placem Pokoju. Po 1990 roku wrócił do historycznej nazwy św. Michała.
W okresie międzywojennym planowano ustawić na placu wysoki postument z posągiem św. Michała według projektu rzeźbiarza W. Mazura. Plan nigdy nie został zrealizowany – zamiast tego po II wojnie światowej stanął tu pomnik wdzięczności armii sowieckiej, zdemontowany dopiero w 1990 roku.
Współczesny wygląd placu to efekt gruntownej rewitalizacji przeprowadzonej po długich badaniach archeologicznych. W nawierzchni specjalnie odzwierciedlono dokładny kształt i lokalizację dawnego kościoła – to nietypowe rozwiązanie pozwala wyobrazić sobie skalę budowli, która kiedyś tu stała.
Co zobaczyć na placu i w okolicy
Głównym punktem placu jest pomnik św. Michała Archanioła odsłonięty 17 listopada 2018 roku. Brązowa rzeźba wraz z cokołem mierzy 5 metrów wysokości. Archanioł trzyma tarczę z łacińskim napisem „Quis ut Deus” (co znaczy „Któż jak Bóg”). Autorem projektu jest para artystów – Agnieszka Świerzowicz-Maślaniec i Marek Maślaniec.
Przy placu stoi kościół farny pw. Przemienienia Pańskiego z XIX wieku, wzniesiony w stylu neoromańskim. Wewnątrz można zobaczyć płytę nagrobną starosty sanockiego Sebastiana Lubomirskiego z 1558 roku – ciekawy przykład renesansowej sztuki sepulkralnej.
Wokół placu zachowało się kilka zabytkowych budynków:
- Dom mansjonarski z XVIII wieku pod numerem 6 – wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków już w 1952 roku
- Kamienica przy Placu Świętego Michała 3, położona od strony północnej u zbiegu z ulicą Łazienną
- Kamienica pod numerem 5 od strony północno-wschodniej, u zbiegu z ulicą Jana Grodka
- Budynek we wschodniej części placu, gdzie niegdyś mieściła się legendarna cukiernia „U Popka” prowadzona przez Piotra Popka – w 1998 zastąpił ją sklep obuwniczy
Dla kogo to miejsce
Plac Świętego Michała nie jest typową atrakcją turystyczną z biletami i przewodnikami. To raczej punkt na mapie dla tych, którzy lubią odkrywać mniej oczywiste miejsca podczas zwiedzania miasta.
Miłośnicy historii docenią sposób, w jaki w nawierzchni uwieczniono zarys dawnego kościoła – to namacalny ślad przeszłości. Osoby zainteresowane architekturą zwrócą uwagę na zabytkowe kamienice i kościół farny. Dla rodzin z dziećmi może być to przyjemny przystanek podczas spaceru po centrum – plac jest spokojny, bez ruchu samochodowego.
Warto połączyć wizytę na placu z wizytą w pobliskim Zamku w Sanoku, gdzie mieści się imponująca kolekcja ikon oraz galeria prac Zdzisława Beksińskiego. To zaledwie kilka minut spacerem.
Praktyczne informacje dla odwiedzających
Dostęp: Plac jest ogólnodostępny przez całą dobę, bez opłat. To przestrzeń publiczna w centrum miasta.
Jak dojechać: Plac znajduje się w ścisłym centrum Sanoka, tuż za kamienicami od strony Rynku. Z głównego Rynku wystarczy przejść ulicą Jana Grodka – to dosłownie 2-3 minuty piechotą. Jeśli ktoś przyjeżdża samochodem, można zaparkować na parkingach przy Rynku lub w okolicy.
Ile czasu poświęcić: Sam plac to kwestia 15-20 minut, chyba że ktoś chce wejść do kościoła farnego i dokładniej przyjrzeć się zabytkowym kamieniczkom. W połączeniu ze spacerem po centrum Sanoka warto zarezerwować godzinę-półtorej.
Najlepszy czas na wizytę: Plac wygląda dobrze o każdej porze roku. Latem można usiąść na ławce i odpocząć w cieniu, zimą ma swój klimat gdy jest pokryty śniegiem. Jeśli ktoś lubi robić zdjęcia, najlepsze światło jest rano lub pod wieczór.
Plac św. Michała był kiedyś nazywany „Starym Rynkiem” – w dawnych czasach handlowali tu cebularze, a w lewym górnym rogu placu znajdował się dom szewca oraz wejście do dzielnicy żydowskiej.
Co jeszcze warto wiedzieć
Rewitalizacja placu nie była prostym zadaniem. Przed rozpoczęciem prac przeprowadzono długie badania archeologiczne, które pozwoliły dokładnie ustalić, gdzie stał dawny kościół i jakich miał rozmiarów. Dopiero na podstawie tych ustaleń zaprojektowano obecną nawierzchnię.
W okresie PRL-u plac nosił nazwę Placu Pokoju i pod numerem 5 mieściły się różne instytucje. Zmiana nazwy na historyczną św. Michała nastąpiła dopiero w 1992 roku, co było częścią szerszego procesu przywracania tradycyjnych nazw ulic i placów w polskich miastach.
Kościół farny pw. Przemienienia Pańskiego, który stoi przy placu, został wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków w 1990 roku oraz do gminnego rejestru zabytków miasta Sanoka. Warto zajrzeć do środka, żeby zobaczyć nie tylko wspomnianą płytę nagrobną Lubomirskiego, ale też całe wnętrze świątyni.
Sanok – więcej niż jeden plac
Sanok to miasto, które ma co pokazać. Poza Placem Świętego Michała warto zobaczyć wspomniany już zamek z Muzeum Historycznym i galerią Beksińskiego, skansen w Muzeum Budownictwa Ludowego (jeden z największych w Polsce), czy po prostu pospacerować malowniczymi uliczkami starego miasta.
Miasto leży w pięknej okolicy – to brama do Bieszczadów. Dla wielu Plac Świętego Michała jest tylko krótkim przystankiem podczas zwiedzania, ale właśnie takie miejsca – spokojne, z ciekawą historią zapisaną w kamieniu i nawierzchni – często zostają w pamięci dłużej niż główne atrakcje turystyczne.
Adres: Plac Świętego Michała, 38-500 Sanok. Dojazd z Krakowa to około 2,5 godziny jazdy samochodem, z Rzeszowa nieco ponad godzinę. Sanok ma też połączenia autobusowe z większymi miastami regionu.