W Sanoku, tuż przy ruinach murów miejskich i zamku, stoi murowana cerkiew, która przez ponad trzy dekady pełniła rolę katedry prawosławnej. Budowla z końca XVIII wieku wyróżnia się klasycystyczną formą – dość nietypową jak na cerkiew – ale to, co naprawdę zasługuje na uwagę, kryje się w środku. Pełen ikonostas, barokowe ołtarze i XVII-wieczna ikona Matki Boskiej to elementy, które sprawiają, że wizyta tutaj to coś więcej niż tylko obejrzenie kolejnej świątyni.
Nie każdy wie, że ta cerkiew ma w swoim wnętrzu rozwiązanie architektoniczne rzadko spotykane w tego typu budowlach.
- imponujący ikonostas
- unikalne boczne ołtarze
- XVII-wieczna ikona Matki Boskiej
- malownicza lokalizacja przy zamku
- historia greckokatolickiej parafii
Historia cerkwi od czasów greckokatolickich do prawosławia
Świątynia powstała w latach 1784-1789 jako siedziba greckokatolickiej parafii sanockiej. Budowano ją w okresie tzw. latynizacji cerkwi, stąd klasycystyczna forma i brak wyraźnie wyodrębnionego babińca – przestrzeń nawy łączy się z nim w jedną całość. Pierwotnie była to cerkiew pod wezwaniem Świętego Ducha.
Po wojnie i akcji Wisła, która wymusiła wysiedlenie Łemków, budowla przez dziesięć lat stała pusta. Część relikwii i ikon trafiła wtedy do pobliskiego kościoła franciszkanów. W 1956 roku cerkiew przejęli wyznawcy prawosławia i od tego momentu pełni funkcję parafii prawosławnej. Parafia liczy dziś około 120 osób.
W 1983 roku utworzono prawosławną diecezję przemysko-nowosądecką z siedzibą właśnie w Sanoku. Na jej czele stanął ojciec Adam (Aleksander Dubec), którego w 1996 roku podniesiono do godności arcybiskupiej – dzięki temu cerkiew stała się archikatedrą. Status ten utrzymywała do 2016 roku, kiedy po śmierci arcybiskupa Adama nowy zwierzchnik, arcybiskup Pasjusz, przeniósł siedzibę do Gorlic.
Greckokatolicka biblioteka cerkiewna, która znajdowała się przy świątyni, po wojnie trafiła na plebanię katolickiego kościoła Przemienienia Pańskiego w Sanoku. Później część wydano przedstawicielom Kościoła prawosławnego, ale znaczna część zbiorów spłonęła podczas pożaru cerkwi w 1995 roku, a reszta uległa rozproszeniu.
Co zobaczyć wewnątrz soboru
Cerkiew mieści się przy ulicy Zamkowej 14, w sąsiedztwie zamku. Już samo położenie przy zabytkowych murach miejskich dodaje temu miejscu charakteru. Obok głównego budynku stoi osobno dzwonnica wzniesiona w 1827 roku.
Wnętrze świątyni przyciąga uwagę przede wszystkim pełnym ikonostasem z XIX wieku oraz XVII-wieczną ikoną Matki Boskiej z Dzieciątkiem. Polichromie pochodzą z XIX i XX wieku – zarówno figuralne, jak i ornamentalne – tworzą spójną całość z całym wystrojem.
Ale prawdziwą osobliwością są dwa boczne ołtarze ofiarne. To rozwiązanie nietypowe dla cerkwi – zazwyczaj oprócz głównego ołtarza i ikonostasu nie ma dodatkowych ołtarzy. Tutaj są, i mają konkretne znaczenie symboliczne.
Symboliczne ołtarze i cudowna ikona
Oba boczne ołtarze symbolizują cerkwie, które niegdyś znajdowały się na terenie Sanoka, ale już nie istnieją. Pierwszy, po prawej stronie, przypomina o cerkwi, która stała kiedyś na placu zamkowym. Drugi ołtarz poświęcony jest ikonie Matki Boskiej, przeniesionej z cerkwi Narodzenia Matki Bożej – ta świątynia została zburzona w 1790 roku.
W jednym z tych bocznych ołtarzy znajduje się najcenniejszy z tutejszych obrazów – cudowna ikona Matki Boskiej Sanockiej. To XVII-wieczne dzieło przetrwało burzliwe dzieje miasta i cerkwi, choć niestety wiele innych ikon, ornatów i ksiąg spłonęło w wspomnianym już pożarze w 1995 roku.
Ołtarze boczne pochodzą z I połowy XVIII wieku i reprezentują styl barokowy, kontrastując z klasycystyczną architekturą całej budowli. To połączenie różnych epok i stylów tworzy ciekawą całość artystyczną.
Dla kogo jest ta atrakcja
Cerkiew Świętej Trójcy zainteresuje przede wszystkim miłośników architektury sakralnej i sztuki cerkiewnej. Ikonostas, barokowe ołtarze i polichromie to elementy, które warto zobaczyć na żywo – zdjęcia nie oddają ich klimatu. Osoby interesujące się historią wielokulturowego Podkarpacia również znajdą tutaj punkt odniesienia do zrozumienia skomplikowanych dziejów regionu.
Dla rodzin z dziećmi wizyta może być krótka – wnętrze obejrzy się w kilkanaście minut. Warto jednak połączyć ją z wizytą na pobliskim zamku, gdzie znajduje się wystawa ikon i sztuki sakralnej, a także prace Zdzisława Beksińskiego. To naturalna trasa spacerowa po Sanoku.
Trzeba pamiętać, że to czynna świątynia parafialna. Wchodząc do środka, warto zachować odpowiedni szacunek i ciszę, zwłaszcza jeśli akurat odbywają się nabożeństwa.
Sanok i okolice – więcej cerkwi do zobaczenia
Jeśli cerkwie prawosławne i greckokatolickie to temat, który Was interesuje, okolice Sanoka mają sporo do zaoferowania. W promieniu kilkudziesięciu kilometrów znajdziecie świątynie w Tyrawie Solnej, Hłomczy, Łodzinie i Uluczu – ta ostatnia to najstarsza drewniana cerkiew w Polsce.
Warto też zajrzeć do katolickiego kościoła Przemienienia Pańskiego w samym Sanoku – to właśnie tam przez lata przechowywano część relikwii i ikon z cerkwi prawosławnej.
Praktyczne informacje – godziny otwarcia i dojazd
Cerkiew znajduje się przy ulicy Zamkowej 14, w centrum Sanoka. Dojście od Rynku zajmuje około 5-7 minut. Można zaparkować w pobliżu zamku lub na parkingach w centrum miasta.
Wstęp do cerkwi jest bezpłatny, choć można zostawić dobrowolną ofiarę na utrzymanie świątyni. Jako czynna parafia, cerkiew jest zazwyczaj otwarta w godzinach porannych i popołudniowych, ale konkretne godziny mogą się zmieniać w zależności od nabożeństw i uroczystości. Warto sprawdzić aktualne informacje przed wizytą lub po prostu przyjść w godzinach przedpołudniowych – wtedy szansa na otwarte drzwi jest największa.
Na zwiedzenie samej cerkwi wystarczy 15-20 minut, ale jeśli chcecie spokojnie obejrzeć ikonostas i polichromie, warto zarezerwować pół godziny. Połączenie wizyty z zamkiem i spaceru po starówce Sanoka to dobry plan na 2-3 godziny.
Dojazd: Sanok leży przy drodze krajowej nr 28, łączącej Zator z Medyką. Z Krakowa to około 2 godziny jazdy samochodem, z Rzeszowa niecała godzina. Do miasta dojeżdżają również autobusy PKS z większych miast regionu.